رباعی معماری معاصر ایران در خانه ملت

در قلب میدان قدیمی بهارستان، ساختمانی هرمی شکل با قاعده مثلث از جنس سنگ  خودنمایی می‌کند. این ساختمان در مجاورت مجموعه تاریخی بهارستان بنا شده که یادمان و جلوه‌ای از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی در ذهن مردم است. هرم خفته بهارستان از سال ۱۳۸۳ به‌عنوان ساختمان مجلس شورای اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است. مکانی با ۲۵۰۰۰ متر مربع زیر بنا شامل صحن علنی، راهروها، اتاق اینترنت، اتاق ترجمه همزمان و بخش‌های مختلف الکترونیکی که معماری داخلی و آرایه‌های آن به سبک معماری ایرانی طراحی شده است به مناسبت امروز که روز ملی مجلس نمایندگان مردم است، به معرفی این بنا، معماری و طراحی داخلی آن خواهیم پرداخت.

ساختمان مجلس
ساختمان مجلس

تاریخچه

از سال ۱۳۵۲ طراحی ساختمان جدیدی برای مجلس مطرح شد. در ابتدا طرح موید عهد با پلان دایره‌ای مورد توافق قرار گرفت و فونداسیون آن نیز به اجرا در آمد، اما اجرای آن متوقف ماند تا بعد از انقلاب و سال ۷۵ که باردیگر ساخت خانه‌ای نو برای نمایندگان ملت مطرح شد. تا اینکه پس از گذشت دو دوره یعنی هشت سال ساخت و ساز، آماده بهره برداری شد و اولین جلسه‌ای که در این ساختمان برگزار شد نخستین جلسه دوره هفتم مجلس در سال ۸۳ بود.

ساختمان مجلس

ساختمان مجلس

معماری

مجموعه جدید مجلس شامل چندین ساختمان می‌شود که عبارتند از: دفتر کار نمایندگان با مساحت ۱۸۰۰۰ متر مربع، ساختمان کمیسیون‌ها با مساحت ۱۶۰۰۰ متر مربع، مجموعه مجلس شورای ملی سابق با مساحت ۸۵۰۰ متر مربع و پارکینگ به مساحت ۱۳۰۰۰ متر مربع که جمعا در محوطه‌ای به مساحت ۱۵ هکتار قرار گرفته‌اند.

هدف از طرح هرمی این ساختمان این بوده که این ساختمان جلوی ساختمان کمیسیون‌ها را نگیرد، راه حل دیگر این قضیه این بود که ساختمان جدید در گودی فرو رود اما از آنجایی که ساختمان مجلس باید بنایی نمادین باشد راه حل مناسبی نبود. با رفتن تالار اصلی به زیرزمین، ساختمان کمیسیون‌ها و دیگر ساختمان‌ها به نماد مجلس تبدیل می‌شدند بنابراین تصمیم بر ساخت تالار اصلی در بالا شد.

در قسمت شمالی زمین، ساختمان اداری با ۱۱ طبقه و ۴ متر ارتفاع و در جنوب زمین ساختمان کمیسیون‌ها با ۱۵۰ متر طول و ۱۴ متر ارتفاع قرار داشت و از آنجا که این ساختمان باید رابطه‌ی صحیحی با آنها برقرار می‌کرد و همچنین ۹۰ متر با آن‌دو فاصله میگرفت طرح مثلثی برای آن در نظر گرفته و اجرا شد.

اما به گفته خود زکایی، معمار شرکت پل‌میر در مسابقه‌ طراحی مجلس در سال ۱۳۶۳ برنده شد و در آن زمان قرار نبود ساختمان به این شکل باشد بلکه طرح آن به شکل دایره بود با بادگیرهایی به شکل بادگیرهای یزد به همراه فضاهایی برای کمیسیون‌ها. ولی در زمان اجرا به پیشنهاد او طرح دایره‌ای را کنار گذاشته و شکل امروزی آن را عملیاتی کردند و دلیل آن هم انطباق بیشتر طرح مثلثی با معماری اسلامی مدرن بود برخلاف طرح دایره‌ای که متعلق به دوران صفویه بود.

نمای ساختمان مجلس

نمای ساختمان مجلس

مهندسی بنا

به نظر او این ساختمان مانند یک رباعی است که اگر یک کلمه از آن برداشته شود وزنش به هم می‌خورد. درباره نمای ساختمان هم باید بگوییم که ایده اصلی استفاده از شیشه بود اما چون شیشه انعکاسی برای این کار مناسب نبود و سفارش شیشه‌ ضدانعکاس از خارج زمان زیادی می‌برد در نهایت در نما از سنگ تراورتن استفاده شد. بنا بر آنچه که معمار بنا درباره عمر مفید این اثر گفته این بنا می‌تواند حتی تا چندین قرن هم دوام آورد و به دلیل اینکه اسکلت این سازه از بتن‌آرمه است در مقابل زلزله تا ۸ ریشتر هم قدرت مقاومت را دارد.

هر چند بعضی کارشناسان از جمله حسین سلطان‌زاده معمار و دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی معتقدند برخی از مسئولین غرب‌گرایی را در ساختمان‌های دولتی ترویج می‌دهند که ساختمان مجلس شورای اسلامی نیز یکی از این ساختمان‌هاست.

طراحی داخلی مجلس

طراحی داخلی مجلس

معماری داخلی

حجم هندسی تالار از خط‌الرأس به دو قسمت تقسیم و نظام ایستایی آن متکی بر دو ستون اصلی متقاطع است که در محل جایگاه اصلی قرار دارد، به نحوی که علاوه بر به وجود آوردن سیمایی مرتفع و باوقار در منظر نمایندگان و میهمانان، سخن از جایگاه ریاست محترم مجلس و هیأت‌رئیسه دارد که هر کدام تکیه‌گاه اصلی دیوار باربر تالار را تشکیل میدهند. مرکز تالار که بیشترین ارتفاع را داراست به طرف ساختمان تشریفات گرایش پیدا کرده. جایگاه مخصوص ریاست جمهوری، هیأت‌رئیسه، هیأت‌دولت و شورای نگهبان، اعضای شورای عالی قضایی کشور، فرماندهان ستاد مشترک و نیروهای سپاه و غیره به گونه‌ای استقرار یافته‌است که ارتباط آن با ساختمان تشریفات و دفتر ریاست محترم مجلس در کوتاه ترین فاصله امکان‌پذیر باشد.

اما یک ماجرای بامزه از طراحی صدای ساختمان اینکه، شرکت پل میر در زمان آکوستیک کردن ساختمان با شرکت سندی براون(صداگذار اپرای سیدنی) برای این کار قرارداد می‌بندد اما بعد از انجام ۳۰ درصد از کار توسط این شرکت با نظر کارفرما یعنی وزارت راه و شهرسازی ادامه پروژه به شرکت سروش واگذار شد و در اولین جلسه بعد از اتمام کار مشخص شد که صدا به گوش حضار نمی‌رسد و به همین دلیل با موافقت کارفرما دوباره از شرکت سندی براون دعوت شد که این‌بار این شرکت به همراه سه کارشناس به ایران آمد و تشخیص داد که ایراد اصلی از میکروفون‌ها و دستگاه‌هایی است که نصب شده اما در نهایت، این پروژه به شرکت فیلیپس واگذار شد.

عبدالرضا زکایی
عبدالرضا زکایی

آشنایی با معمار بنا

معمار این بنا عبدالرضا زکایی است.او که زاده سال ۱۳۱۹ در خانواده‌ای اهل کتاب و هنر است دوران دبستان را در مدرسه شاپور تجریش(که اکنون تبدیل به موزه سینما شده) و دوران دبیرستان را در دبیرستان البرز سپری کرد. در سال ۱۳۴۸ از دانشگاه ملی ایران (دانشگاه شهید بهشتی امروز) در رشته معماری در مقطع کارشناسی ارشد فارغ‌التحصیل شد و از زمان فارغ التحصیلی تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷ در دفتر مشاوره سردار افخمی (طراح و مدیرپروژه تئاتر شهر) و همکاران به‌عنوان طراح و مدیر پروژه مشغول به کار شد. او به جز معماری، یک دوره مرمت آثار باستانی نیز نزد پروفسور دتسی باردسکی( (Detsi Bardeski که مرمت مقبره الجایتو کار اوست، گذراند.

او خواهرزاده عبدالرضا صدیقی، مجسمه‌ساز معروف و سازنده مجسمه‌های فردوسی و یعقوب لیث است. چنان‌که خودش می‌گوید با نیما یوشیج و جلال آل‌احمد همسایه بوده و حتی جلال آل‌احمد دردوران دبستان معلم انشایش بوده. از پروژه‌هایی که او در آنها نقش داشته می‌توان به دانشگاه صنعتی اصفهان و ساختمان مجلس در سال ۱۳۵۵ اشاره داشت.

زکایی از سال ۱۳۵۸ شرکت مهندسین مشاور پل میر را تأسیس و به عنوان موسس و مدیرعامل آن کارهای با ارزشی را طراحی و اجرا نمود از جمله این کارها مرکز تحقیقات سازمان انتقال خون ایران در سال ۱۳۷۴، ساختمان مجلس در سال ۱۳۷۶ و باغ کتاب تهران در سال ۱۳۸۴ است.

این معمار علاوه بر ساختمان، در طراحی فضاهای سبز و منظرهای شهری نیز فعال بوده و فضاهای سبزی همچون بوستان خواجوی کرمانی در سال ۱۳۶۹، بوستان باروت کوبی در سال ۱۳۷۴ و کتابخانه دولت‌آباد در سال ۱۳۷۵ را طراحی نموده و همچنین در برخی مسابقات معماری موفق به کسب رتبه اول و دوم و تقدیرنامه‌های متعدد به دلیل خلق و اجرای پروژه‌های بزرگ و ملی شده است. از پروژه‌های ملی شناخته شده او می‌توان به، بیمارستان ۱۰۰۰ تختخوابی ضایعات نخاعی تهران در سال ۱۳۶۲، بیمارستان شهید بقایی اهواز (مقاوم در برابر حملات هوایی) در سال ۱۳۶۵، مرکز پالایش خون ایران در سال ۱۳۷۴و ساختمان جدید مجلس در سال ۱۳۷۶ اشاره نمود.

علی سردار افخمی

علی سردار افخمی

دیگر طراحان

علی سردار افخمی از جمله کسانی است که نقش مهمی در طراحی این بنا داشته است. او که به نوعی طراح بنا محسوب می‌شود، در سال ۱۳۰۸ در تهران به دنیا آمد و از معماران پیشروی ایرانی است که مهمترین اثر او مجموعه تئاتر شهر است که اقتباسی است مدرن از راه‌آهن ناپل اثر مری لویی جینر و پاویون آمریکا در نمایشگاه بروکسل سال ۱۹۵۰ با استفاده از نمای سنتی ایرانی که کار بسیار ارزشمندی است.

از دیگر کسانی که در طراحی ساختمان مجلس نقش داشت میتوان به حسن متقی اشاره کرد که عهده‌دار مسئولیت طراحی داخلی آن بوده و الحق شاهکار بسیار زیبایی خلق کرده است.