تار و پود شهرت جهانی فرش ایرانی

هنر فرشبافی در ایران قدمتی دوهزارساله دارد. این هنر سینه به سینه و نسل به نسل منتقل شده است و تاکنون که در اقصی نقاط جهان به آن دسترسی دارند زیبایی و اصالت خود را حفظ کرده است. فرش در کیفیت فرش ایرانی با توجه به نوع گره و تراکم آن متفاوت است. به طوری که گاهی در ۲ سانتیمتر مربع از فرش ۵۰۰ گره وگاهی کمتر وجود دارد. طرح و نقشه فرش نیز منطقه به منطقه و حتی روستا به روستا متنوع است. در این مطلب به طور خلاصه نگاهی گذرا به تاریخچه این هنر و انواع فرش ایرانی انداخته‌ایم با پرداختن به آن به‌عنوان یک صنعت وضعیت فعلی فرش‌بافی را بررسی کرده‌ایم.

فرش ایرانی
فرش ایرانی

بسیاری از بافندگان قالی در ایران دختران روستایی هستند که پس از اتمام تحصیلات ابتدایی ترک تحصیل نموده و زمان خود را صرف بافت قالی‌ می‌کنند تا از این طریق به افزایش درآمد خانواده خود کمک کنند. بافت هر فرش به طور معمول چند ماه طول‌ می‌کشد و در نهایت باتوجه بر دستمزد بافنده و کیفیت آن قیمت گذاری‌ می‌شود.

اگر به تاریخ بازگردیم می‌بینیم صنایع فرش و نساجی ایران بخشی از برنامه شاه عباس ( ۱۵۸۷-۱۶۲۹ م) برای رونق دادن به اقتصاد و جذب تجار اروپایی به کشور بود. او بازرگانان و بافندگان ابریشم را به پایتخت آن زمان یعنی اصفهان انتقال داد و معاهده‌های تجارت را با اسپانیا، انگلستان و فرانسه امضا کرد. از فرش‌هایی که در این زمان به خارج از کشور صادر می‌شد، محبوب‌ترین نوع پلونز “Polonaise” بود؛ که بیش از ۳۰۰ تخته از آن در مجموعه‌های خارجی نگه‌داری می‌شود.

فرش روستا

فرش روستا

فرش ایرانی را به لحاظ طراحی می‌توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد: فرش‌های شهر (رسمی) که در کارگاه‌ها بافته شده است و به طرح و نقشه‌های پیچیده شناخته می‌شوند و فرش‌های روستایی (غیررسمی)، که عموما بدون نقشه بافته می‌شوند و به همین دلیل ترکیب نقوش و تکنیک منحصر به فرد آنها بسیار متنوع است. فرشی که به صورت ذهنی و بدون نقشه بافته می‌شود در فرهنگ عشایر به ذهنی‌باف معروف است.

فرش شهری

تبریز در شمال غربی، کرمان در جنوب و مشهد در شمال شرقی کشور، همراه با شهرهای مرکزی ایران کاشان، اصفهان، نائین و قم، مراکز اصلی تولید فرش شهر هستند.

تبریز قرن‌ها مرکز تولید فرش بوده است. انواع طرح‌های قدیمی نیز توسط بافندگان تبریزی، با پشم یا ابریشم احیا و دوباره بافی شده‌اند. قالی کرمان به دلیل داشتن گر‌ه‌های عالی شهرت دارد. فرشی زیبا با طرح و نقشه ظریف و رنگ‌های جذاب.

فرش مشهد دارای کیفیت متوسط بوده و از مشهورترین انواع آن می‌توان به فرش عموقلی اشاره کرد. کاشان قدیمی‌ترین شهر تولیدکننده فرش در مرکز کشور است. این شهر از اواخر قرن نوزدهم به دلیل تولید فرش‌های ابریشم شهرت داشت. اصفهان، نائین و قم در اواسط قرن بیستم تولید فرش را شروع کردند. طراحی آنها نیز اغلب الهام گرفته از طرح‌های صفوی است.

فرش روستایی

فرش‌های تولید شده در روستاها معمولا به مرکز بازار محلی منتقل شده و نام مرکز بازار را به عنوان یک برچسب نشان به فرش می‌دهند. گاهی اوقات، نام روستا به عنوان یک برچسب برای فرش‌هایی با کیفیت خاص عمل می‌کند. همچنین فرش‌های تولید شده در روستا را می‌توان از روی طرح و نقشه ساده آن‌ها شناسایی کرد. معمولا درصد پشم به کار رفته در قالی روستا نسبت به نخ آن بیشتر است ولی طرح و نقشه آن به پیچیدگی طرح فرش شهر نیست.

فرش اصیل ایرانی

فرش اصیل ایرانی

تجارت فرش

بر اساس آمار شرکت ملی فرش ایران، صادرات فرش دستباف ایران در سال ۲۰۰۲ بالغ بر ۵۱۷ میلیون دلار بوده است که این رقم در سال ۲۰۰۴ به عدد ۶۳۵ میلیون دلار رسیده است. در اکتبر سال ۲۰۰۶ صادرات فرش رتبه اول صادرات غیر نفتی را به خود اختصاص داد. بالغ بر ۵ میلیون نفر در ایران در صنعت فرش اشتغال دارند که یکی از بزرگترین زمینه‌های کاری در کشور محسوب‌ می‌گردد.

در سال‌های اخیر صنعت فرش ایران با رقابت ناجوانمردانه‌ای از سوی تولیدکنندگان فرش تقلبی به نام فرش ایرانی مواجه شده است. این فرش‌های تقلبی دارای قیمت بسیار پایین‌تر از فرش‌های اصیل‌ هستند. بیشتر مشکلات رقابتی مربوط به این هنر سنتی ناشی از عدم ثبت اختراع و نام تجاری محصولات و همچنین کاهش کیفیت مواد خام در بازار محلی‌ است. در سال ۲۰۰۸، صادرات فرش دستباف ایران معادل ۴۲۰ میلیون دلار یا ۳۰ درصد از بازار جهانی بود.

طرحی از فرش پازیریک فرش تاریخی ایرانی

طرحی از فرش پازیریک فرش تاریخی ایرانی

همانطور که گفته شد فرش در ایران تاریخی دیرین دارد. فرش پازیریک قدیمی‌ترین قالی جهان است که در دوره هخامنشی و به دست ایرانیان بافته شده و در گورهای سکایا در دره پازیرک در جنوب سیبری کشف شده است. اما به جز این اسناد تاریخی متعدد دیگری از قدمت داشتن فرش‌بافی نزد ایرانیان بر جای مانده است. از جمله سندی از گزنفون یونانی که ۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به ثبت رسیده. این تاریخ نگار در بخشی از کتابش به این رفتار ایرانی‌ها که زیر بستر خوابشان قالی می‌گستراندند تا نرم باشد، اشاره می‌کند.

بافت فرش از ابتدا به همین منظور صورت می‌گرفت و فرش عنصری کاربردی در دکوراسیون خانه‌ها محسوب می‌شد. البته تا سال‌ها فقط اشراف و ثروتمندان در قصرها و … فرش زیر پای خود می‌گستراندند. اما کم کم استفاده از فرش عمومیت پیدا کرد. با ورود به عصر صنعتی، فرش هم به تولید انبوه تن در داد و این اتفاق سبب شد فرش و قالی دستبافت جایگاه متفاوتی پیدا کند و گاهی به عنوان یک عنصر دکوراتیو چه به صورت تابلو فرش و چه با همان نام فرش، خود را بر روی دیوارها ببیند، نه بر کف زمین. اما شهرت جهانی فرش ایرانی از پازیریک تا امروز ماندگار بوده است.

با این پیشینه طبیعی است که تجارت فرش در ایران یک کسب و کار بزرگ و با اهمیت باشد.

بافت فرش ایرانی

بافت فرش ایرانی

در سال ۲۰۱۱ اوباما قانونی را به تصویب رساند که به‌شدت محدودیت‌های واردات امریکا از ایران را افزایش داد. در ژانویه ۲۰۱۶ تحریم‌ها لغو شده و در سه‌ماهه اول صادرات فرش ایران به ۶۰ میلیون دلار رسید. ایران سالانه حدود پنج میلیون مترمربع فرش تولید می‌کند که ۷۹ درصد آن در بازارهای بین‌المللی فروخته می‌شود. با بازگشت برخی تحریم‌ها که شامل ممنوعیت خرید فرش امریکا از ایران می‌شود، صنعت فرش باید به دنبال بازارهای دیگری برای صادرات فرش دستباف باشد. به گفته رئیس مرکز ملی فرش؛ پیش از این ۳۲ درصد از فرش صادراتی کشور به امریکا صادر می‌شد. پس از امریکا، آلمان، امارات متحده عربی، چین، ژاپن، افریقای جنوبی و برخی کشورهای اروپایی از خریداران فرش ایرانی هستند.

هرچند بازار فرش ایرانی با تحریم‌های شدیدی مواجه شده است اما این موضوع چیزی از ارزش‌های این هنر زیبای ایرانی نمی کاهد و تاکنون زیباترین فرش‌های ایرانی در بهترین موزه‌های کشورهای مختلف نیز به نمایش گذاشته شده‌اند. به طور مثال مشهورترین فرش ایرانی فرش اردبیل است که در موزه ویکتوریا و آلبرت در لندن به نمایش درآمده است. گران‌ترین فرش جهان یک فرش ایرانی متعلق به قرن ۱۷ میلادی است که در ژوئن ۲۰۱۳ در حراج لندن به قیمت ۳۳.۸ میلیون دلار فروخته شد. ایران همچنین سازنده بزرگترین فرش دستباف در تاریخ است که با ابعاد ۵،۶۲۴.۹ متر مربع (۶۰.۵۵۹.۹ فوت مربع) بافته شده است.